indemez aqay

Necip Hacı Fazıl

2010-07-25T04:51:00.000-07:00

Dobruca Türklerinin önemli şahsiyetlerinden biridir. 1906'da Azaplar köyünde doğdu. Mecidiye Müslüman Semineri'ni bitirdi. Müstecip Fazıl'ın (Ülküsal) kardeşidir. Emel dergisinde şiir ve yazıları yayımlandı. Hayatı boyunca Dobruca Türklerinin millî kültür ve şuurunu canlandırmak için çalıştı. Emel dergisinin çıkarılmasında büyük emeği geçti. Bu dergide sosyal ve tarihî olaylarla ilgili makalelerinin yanında, şiirler, Kırım Tatarlarıyla ilgili folklor derlemeleri, "Cavşılık", "Can Fidanlarga" adlı piyesleri, Kırım Türkülerinden oluşan bir opereti yayımlandı. Kırım Tatarlarının 1944'teki sürgünü sırasında, bazı muhacirleri Dobruca'ya yerleştirmeye çalışması sebebiyle diğer Emel'cilerle birlikte 1948 yılında tutuklandı. Aynı yıl 22 Ekim 1948'de şehit edildi.

Bir şiiri;

Tatar Qızına

Boyıñ postıñ bir qaravda aruv bolsa da
Küler yüzlü caş cigitni cağa tursa da,
Nazlı sesin boş cürekke ateş salsa da,
Qopayma Tatar qızı! Tanı, eksikliciñ.

Yalaman özimden qabalığın aytmağa,
Yabancı milletke cahilliğin caymağa,
Elge yüzimni yaltqan sırını satmağa.
Tartınma Tatar kızı! Tur, küldür yüzimni,
Qurut, sen üşin toqtamay aqqan közimni.

Bilmem ne beklisin şu yorucı nagıştan,
İpekkenar kölek, işlemeli cavlıqtan?
İstikbaliñ qapagan kereksiz turıştan!
Qaplama Tatar qızı! Gül tüşin sarartma,
"Ak siler" men qıymetli künleriñ qaratma!

Baş künlerde qartının çınarına ketse de,
Apaqaynın oqıganıñ "cadı" etse de,
Haqqında çıqqan sözler canına cetse de
Tönilme Tatar qızı! Antman kir mektepke!
Parla keryañ, al kitabıñ, çalış milletke!

Bügin bala bolsan da, yarın sana sensin;
Her tuvganga Tatarlıq üpirecek sensin,
Onı "halq üşin" östirecek gene sensin!
Bonı bil, Tatar qızı! Bonın üşin galiba
Değenler: "Izsız araba köşmez, kızsın dünya."

Hamdi Giraybay

2010-06-28T19:04:00.000-07:00

Hamdi Giraybay, 1901 yılında Kefe’nin Yeni Kale köyünde ulema bir ailede dünyaya geldi. 1910 yılında Karasubazar ilkokulunu bitirdi. 1917'de Akmescit'te açılan rüşdiye okuluna girdi, fakat daha sonra çıkan iç savaştan dolayı tahsiline devam edemedi. 1921'de kısa bir süre ile "Rabfak" İşçiler Fakültesi’nde okudu. 1922 yılında toprak istisal şirketine girdi. Aynı zamanda Kırım Tatar üniversite talebeleri şirketini teşkil ederek kendisi de burada tahsiline devam etti.

1923 yılında Veli İbraimov'un yardımı ile İstanbul'a giderek oradaki üniversitenin edebiyat bölümünde üç yıl okudu ve 1926'nın sonunda Kırım'a döndü. Millî maarif ve medeniyetin gelişmesinde çok önemli hizmetlerde bulunmuştur.

1928 yılında "milliyetçilik" ile suçlanarak KGB tarafından tutuklandı ve 1930 yılında Moskova'da "Butırka" isimli hapiste vahşice öldürüldü.

Hamdi Giraybay "Elak Oldu Yiğitler" isimli ilk şiirini 1917 yılında neşretti. Şair, kendi eserlerinde genellikle sade halk dilini kullanmıştır. "Yigitke" (1918), "Yaş Tatarlarğa" (1921), “Tuvğan Tilim"(1921) gibi şiirlerinde vatanseverlik ve milliyetçilik gayelerini aksettirmiştir. Halkımızın günlük hayatını ve bazı unutulmuş âdetlerini "Zavallı Tatar Qızı" (1921), "Talaq" (1921) gibi nazım parçalarında ifade etmiştir.

Millî edebiyatımızda çok önemli yeri olan "Hicret" manzumesi 1927 yılında basılmıştır.

H. Giraybay, kalemini drama tarzında da denemişti. 1919 yılında "Eski Tatar Mektebi", 1923 yılında ise "Öksüzler" isimli piyesleri neşredilmiştir.

Şairin vefatından sonra, 1935'te Romanya'da çıkan "Qırım Şiirleri" mecmuasında onun millî edebiyatımızın tarihi hakkında makalesi basılmıştı...

Hamdi Giraybay'ın "Yaş Tatarlarga" şiiri;

Yaş Tatarlarga (Hamdi Giraybay) - Rıza Yusuf

    YAŞ TATARLARGA

    Ey horlangan, qul etilgen cigitler, yaş Tatarlar,

    Otqa, suvga, qanga qarşı qayaday taş Tatarlar,

    Bu fırsatta bizler kene parmaq tişlep qalmayıq,

    Halq sarı may üleşken soñ bizler torta almayıq.

    Biz zamannı añlamasaq zaman bıznı añlamaz,

    Kültobede aytışqanda bıznı kimse tıñlamaz,

    Kültobeday kül bolırda kökke uçar ketermiz,

    İş keçken soñ vay, şay eken der de peşman etermiz.

    Romanovlar, Nikolaylar bizni coymaq istedi,

    Avuz açıp bır söz aytsañ ateş saçdı, "sus" dedi,

    Tatar kene türlenmedi, aldanmadı, bitmedi,

    Bizni coymaq istegenler maqsadına yetmedi.

    Bu topraq-top parçalansa, yerni yutsa deryalar,

    Bütün dünya otqa yañsa, öksüz qalsa keryalar,

    Bizler kene Tatar bolub, Tatar tüsli qalırmız,

    Tarihlerni aqtardıq mı bu sözlerge qanarmız.

    Qoşulsaq da, çalışsaq da, bir işke baş bolsaq da,

    Catlar kirgen qapularga bizler kirip tolsaq da,

    Kene üsti yalpaq taban, Qara Tatar, Tatarmız,

    Bilmiymen men ne küngeçe bizler cantıq satarmız.

    Ay, suv çarıq, col taqtaday tüm-tüz bolub turganda

    Halq cıylışıb, sır sırdaşıb, yanı yaşav qurganda,

    Ne içün bizler anda mında qorqa-pısa cüremiz

    Çalışqanga mısqıl ete, ya da dudaq buramız.

    Halq toy ete, saroşmuz, yuqlamaga dalganmız,

    Siyirnıñ süt qatıgıñday uyuşqanda qalganmız,

    Közümizni yıltıratıb qaltırayda turamız,

    Kel arqadaş, kel deseler bizler çetke baramız.

    Arqadaşlar, eğer bizler şu qusurnı körmesek,

    Halqımız içün çalışmasaq, can talaşub yürmesek,

    Bizler soysız, buzuq qanlı, atsız, cayav Tatarmız,

    Çıqalmanıız bastırıqdan, biz ebediy yatarmız.

    Qattı, qüşlü yaş Tatarlar, cıylışıñız haydıñız,

    Demesinler catlar bizge cıgıldıñız, taydıñız,

    Qoşuldıq mı anlaşırmız, çalışırmız, çalışır,

    Şayte-Şayte bu işlerge alışırmız, alışır.

    Yuqselteyik bu yaşlıqnı avelensin, aylansın,

    Bütün Tatar yaşı-qartı bir qazıqqa baylansın,

    - Ay Tatarlar, siz dünyanı yutarsız! - desinler,

    Bizler kene baqırayıq; Aqqımıznı bersinler!

    Hamdi Giraybay              (30 Mayıs 1921)

Dr. Ahmed İhsan Kırımlı Edebiyat Yarışması

2010-06-23T18:42:00.000-07:00

Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Genel Merkezi ve Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Vakfı, Kırım Tatar diasporasının önde gelen isimlerinden Kırım Derneği ve Kırım Vakfı Genel Başkanı Dr. Ahmed İhsan Kırımlı adına edebiyat yarışması düzenleme kararı aldı. 2010 yılından itibaren her yıl düzenlenecek olan bu yarışma bir yıl şiir, bir yıl nesir alanında yapılacak.Edebiyata meraklı tüm soydaşlarımızı yarışmaya katılmaya davet ediyoruz.

Ayrıntılı bilgi için : http://www.drkirimli.org

Eşref Şemizâde

2009-12-13T03:12:00.000-08:00

Eşref Şemizâde, Kırım Tatar halkının en ünlü şairlerinden biridir. O, Gözleve şehrinde bir öğretmen ailesinde doğdu. Eşref Şemizâde 13 yaşına geldiğinde babası vefat etti. Ailesi zor durumda kalmıştı, ama yine de Eşref Şemizâde okuluna devam etti. Ortaokulu bitirdikten sonra, Moskova' daki sinematografi enstitüsünün senaryo bölümünde okumaya başladı.

Enstitüyü bitirdikten sonra, Eşref Şemizâde Kırım' a döndü ve çeşitli işlerde çalıştı. Uzun yıllar boyunca Eşref Şemizâde, "Gözaydın" dergisinin redaktörü olarak çalıştı. Bu dergide gençler için eserler basılırdı.

Eşref Şemizâde' nin edebiyata karşı olan ilgisi çok erken başladı. Bayramlarda ve toplantılarda işittiği çın ve maniler, masal ve şakalar, onu derinden etkileyerek bütün ömrü boyunca aklında kaldı. İlk şiirleri ise, daha 15-16 yaşlarında iken gazete sayfalarında basıldı. Onun şiirlerinde Kırım' ın güzel tabiatı, halkımızın hayatta kalma mücadelesi, genç şairin duygulan ile ifade bulur. Eşref Şemizâde, çok lirik şiirler yazmıştır: "Çölde Yaz Aqşamı", "Saba", "Qış Kele", "Gece", "Oqumağa Kettik Biz", "Köyge Mektup" ve diğerleri. Halkımızın sadık kızı Alima Abdennanova hakkında "Alime" manzumesini yazdı. Manzumede, Alime'nin kahramanca mücadele etmesi, cesareti, öz halkına ve öz yurduna sadakati ifade edilir.

"Aslıhan" destanı ise, halk ağız yaratıcılığı esas alınarak yazılmış bir eserdir. Eşref Şemizâde, kendi eserlerinde dilimizin zenginliğini, ifade gücünü, güzelliğini gösterir. Şair, ana dilini esaslı bir şekilde biliyordu ve bütün ömrü boyunca ana dilini daha da derin bir şekilde öğrenmek için çalıştı. Bugün şairin eserleri, bizim kendi dilimizi öğrenmemize yardımcı olmaktadır.

Bu büyük şairimiz, 1978 yılında 70 yaşında iken hayata gözlerini yumdu..

Bir şiiri ve sonrasında Aslıhan destanından bir parça;

ÇÖLDE YAZ AQŞAMI

Kün eteği yerge tiydi.
Qızıl çabaq allandı.
Kök qoyuca anter kiydi,
Çille qurtlar canlandı.
Yaz gecesi caydı gölge
Altın pullu şerbenti.
Tuman bolıp sarqtı gölge
Bulutlarnın dilbenti.
Toz yatıştı, salqın tüşti,
Çıq qapladı otlarnı.
Cılqıcı qart alıp çıqtı
Otlamağa atlarnı.
Ses-soluq yoq, tek kimerde
Çegertkiler çırılday.
Tosat-tosat talğın yelmen,
Altın aşlıq şuvulday.
Ciğerine sinip qala
Temiz ana qoqusı...
Kimge tiyer yaz gecesi
Böyle çölniñ yuqusı...

BABANIN VASİYETİ

Zengin diyar - Baarstanda, "çoq eşitken, çoq körgen, seferlerde çoq yürgen" Beqav aqay yaşağan. Onıñ üç oğlu olğan. En üykeni - Emirxan, ortancısı -Umerxan, kencesi-Temirxan. Balalar anadan erte öksüz qalalar. Emirxannen Umerxan, ösip-büyügen son, babalarından razılıq alıp, "uzaq yollarğa çıqalar, birer totay tapmağa". Tamam bir yıl değende, oğlanlar baba evine kelinlerinen qaytıp keleler. Sonki künlerini yaşağan Beqav aqay evlâtlarını yanına oturtıp, olarğa böyle öğütler bere:

Evlâtlarım, dinleniz,
Keldim yetmiş yaşıma,
Çoq ter töktim yurtumnın
Toprağına, taşına.

Er bir yerde, er işte
Öz küçümebazandım.
Ötmegimni, tuzumnı
Öz alimnen qazandım.

Kimsege bel,bükmeyip
Çalpan-çarıq çalıştım.
Taqdirge baş egmeyip,
Kün körmege alıştım.

Çoq tatsamda ömürnin
Açlığın ve toqluğın.
Sezdirmedim sizlerge
Ananıznın yoqluğnı.

Yetim aqqı yemedim,
Qaranı aq demedim.
Qaranı aq değende,
Ömürlik baş eğmedim.

Dost, duşmannın artından
Yaman bir söz aytmadım.
Aqsız bir iş körgende,
Taş olsa da, qaytmadım...

Yanğan otnın ziyneti
Qor yanında bilinir.
Körer köznin qıymeti
Kör yanında bilinir.

Men ketken son, öz ara
Fikirleşip yasanız.
Kör nefiske berilmey.
Şükür etip yasanız.

Yaşayışnın temeli
Sağlıq, merdlik, vicdandır.
Vicdansızlıq, küncülik
Adam içün zindandır.

Terek sınsa - tal qalır.
Cüyrük ölse - nal qalır.
Yiğitlikten qaytmanız,
Yiğit ölse - nam qalır.

Baylıqqa bel buvmanız,
Çıqmaz uçu-qıyırı.
El malına qızmanız,
Olmaz onın xayırı.

Ablây Şamil Çongarlı

2009-11-13T15:41:00.000-08:00

Ablay Şamil Çongarlı, 1900 yılında Canköy'ün Kamana köyünde doğdu. Kazan Üniversitesinden sonra Akmescit Pedagoji Enstitüsünü bitirdi. Uzun yıllar hocalık yaptı ve gazetelere, dergilere makale ve hikâyeler yazdı. 1942 yılında Alman Nazileri tarafından öldürüldü.

Kısa bir hikayesi;

Çoqtan-çoq yürüv. Adsız-esapsız teessurat ve bir türlü iş Vacipni bugün pek yorultqan edi. O biraz avalanayım ve tabiat güzelliklerinden faydalanayım dep deñizge doğru ketti.

Vacib, şay etip deñizge kelip yetkenini duymay qaldı. Ana, onın öğünde teren küneşniñ yarığı ile yıltırap sukünetke dalgan deñiz dünyası serpilip yata. Kimerde yavaştan esken qıbla yelinden deñizniñ üstü, qartayğan kişinin yüzü kibi, cınqlanıp ala. Uzaqta, ava yüzünde, qar daneleri kibi, bir taqım canlı maxlüqnın da qıbırdaşqanı közüne çarpa.

Vacib deñiz yalısında o yaqqa, bu yaqqa yürip başlağan arada, ava salqınlanıp, deñiz areketke kele başladı. Sonra, deñiz çırayım sıttı. Biraz vaqıt evel, mülayim qız kibi, yüreklerni oxşap turğan deñiz quturdı. Kimgedir açuvlandı, kimdendir intiqam almaq içün, tınış-tınış, öğünde, yüksek qayalar kibi, turğan yarğa oqtaldı. Ma, qanatlarını kerip, salmaqlı uçqan aqquş kibi, bir dalga kelip, yarğa uruldı. Lâkin taqatı az, yar qattı. Yarğa bir şey olmadı. Ana! Ekinci dalga keleyata. O birisi daa qorqunçlı, daa quvetli. Onında bir şey yapalmaycağı belli. Deñiz üstü yeşilli-köklü. O köpüre. Onıñ çalqanuvından asıl olğan şuvultı etrafnıñ raatlığım boza. Belki, şu daqqada deniz üstünde onıñ pancaları arasında abdırağan, ürkken yolcular da bardır.

Lâkin bu quturuv olar içün değil.

Bu manzara Vacibni tüşünce deryasına kömdi. Ebet de, dalgalar toqtamay, yarğa urula berseler, erte-keç yarnı bütünley yıqarlar. Belki, o vaqıtta deñiz şapırmasa-köpürmese de, yar emrilir. Onıñ bir parçası qopşığan. Eşileyim dep tura. O kene tüşüne. Vacibnin közü küreş noqtasına çevirildi. Eki quvetnin çarpışqanını kör.

Vacib çoqtan-çoq tüşüncelernen eki-üç saat qadar deñiz yanında qaldı. dalgalar da, yavaş-yavaş, taqattan tuşken kişi kibi, sakinlediler.

Vacib baqıp turdı, sofi ax çekip: - Ebet, bu tabiiy şey, dedi. Deñiz şimdi yavaşlay. Galiba, yoruldı. O, belki, toqtar. Biraz taqat aysın, daa quturıp başlar. Belki uzaq sürmez. Lâkin, yeniden başlap, yarnı tepeleycegi belli.

Vacib, bulundığı vaziyetten ayırap, saatine baqtı , altı olğan. Evine qaytip ketti.

Bekir Sıdkı Çobanzade

2009-09-07T11:54:00.000-07:00

Bekir Çobanzâde, 1893 yılında Kefe bölgesinin Argın köyünde Kurtvahap Ağa' nın ailesinde doğdu. İlk okulunu köy okulunda, orta okulunu ise Karasubazar' daki rüşdiyede tamamladı. 1909' da İstanbul'a giderek "Sultaniye" medresesinde okumaya başladı. Aynı zamanda burada kurulmuş olan "Kırım Tatar Talebe Cemiyeti" isimli siyasi teşkilâta üye oldu.

1914' te I. Cihan Harbi' nin başlaması sebebiyle Kırım' a geri döndü. 1915' te Odessa' ya gitti ve buradaki enstitülerden birisinde Rusça olarak tahsil aldı. 1916 yılında Macaristan' a yollanarak Bükreş' teki Üniversite' nin Şark dilleri şubesine girdi. Üniversitede okuduğu zaman, XIII. yüzyıla ait "Kodeks Kumanikus" isimli Kumanların Dua kitabı üzerinde çalışmaya başladı ve 1919 yılında bu konuda doktorasını vererek Profesör Doktor unvanını kazandı. Bir süre Bükreş ve Lozan üniversitelerinde çalıştı. 1920' de ise Kırım' a geri dönerek, Totayköy' deki pedagoji yüksek okulunda öğretmenlik yaptı. 1922' de Kırım Üniversitesinin Şark Bölümü' nde işe başladı. 1924' ten başlayarak, soykırıma uğratılıncaya kadar ise Azerbaycan' da üniversitede çalışmıştır. Döneminin en önemli Türkşinaslarından olup, onlarca bilimsel makale ve kitap neşretmiştir.

"Anan Qayda?" isimli ilk şiiri 1913 yılında İstanbul' da çıkan "Yaş Tatar Yazıları" dergisinde basılmıştır. Bir çok şiiri, 1928' de Akmescit' te basılan "Boran" isimli şiir kitabında, 1935 yılında Romanya' da çıkan "Kırım Şiirleri" kitabında, 1955' te İstanbul' da Battal Taymas tarafından derlenerek hazırlanan "Qırımlı Bekir Cobanzade' nın Şiirleri" isimli kitabında ve 1971 yılında Taşkent' te basılan "Şiirler" kitabında okuruna ulaşmıştır. Edebî çalışmalarının en yoğun olduğu dönem, Bükreş' te okuduğu zamanlar idi. Yazarımızın o dönemde yazdığı "Qaval Sesi" isimli elyazması yakın zamanda Türkiye'de İsmail Otar tarafından derlenerek neşredilmiştir.

Bekir Sıdkı Çobanzade' nin bir şiiri;

‘’TATAR TÖGÜLMEN!’’ DEGENLERGE

Süglün cılının dördinci ayında,
Macarlar Eli’nin bir qızgın cayında..
Cetişdi Batu Han qart Dunay boyuna..
Qaberler ciberdi yavurlar soyuna..
‘’Qabersiz keldiler,deme son düşman,
Atınnı egerle ,yayını quşan!’’
Yavurlar,dinleri Tatar’dan ayrı;
Frank’ı,German’ı,o mürted Macar’ı..
Bekletmiy cetişdi,qulüşüb,oynab,
Collarda tusnaqlar,elçiler qaynab..
Haçların taqdılar öpüb moyunga,
Qör,topal erenler hep keldi cıyınga..
‘’barbarlar,bularnın soguşu oyın..
Din,bilgi qolıman qırayıq soyun..’’
Diy edi Yavropa,bu yavur oppa..
Tatar’dan körmegen bir yaqşı sopa..

Tatarlar turdular çınların cırlap,
Yayaların, atların altunman sırlap..
Bir soguş boldu şay..Ah Acem qorse!.
Firdevsi bulardan bir destan örse!
On kere saldırdı cavur şay gürlep
On kere qanıman cerlerni qırlep..
Oy Tatar balları bar edi cenkde..
Bularnın torunu Cengiz’de, Lenk’de..
Tütme tüt boldu ay bayraqlar qolda
Qoraylar toz boldu, sel aqdı colda..
Ay urdu cigitler narasız, sessiz..
Bir künde cılgıdı Yavropa essiz..
Cetmiş bır milletin boynunu egdi
‘’Amenna!’’dediler, Batı Han cendi.
Batı Han qolında kemigi, eti..
Yavropa o vaqıt ‘Tatar'man’’ diy edi..
O aqşam bir toy yasadı Tatar,
O aqşam kerekmiy cıldızlar,aylar..
Çın Tatar bolardır, qaytarma bilgen,
Tatarşa cırlagan, ölümge qulgen..
Bar Tatar tek bukün caşagan bolsa,
Bukünçün tuvgan da aşagan bolsa..
‘’Biz Tatar tögülmüz!’’ diy bugün dönme..
Elbette tögülsün ay bayquş köle..
Sen bukün, oytalıq,ırgadsın, şoban!
‘’Tatar'man’’ desen de tabılmaz inangan..
Senin bu inkarın korkudan kele..
‘’Men Tatar tögülmen’’ Yavropa qule..
Azgana curegin bolsa tek senin.
Annasan cigitlik ne demek ekenin..
‘’Tatar'man!’’ der edin kokregin tüyüp,
‘’Tatar'man!’’ der edin öz tilin süyüp..
Sen Tatar tuvılsın soguşta bolmay,
Bir Batı şıgıb da kamşısın almay..
Tatarsın toy bolsa, tac, taht tursa,
Bir Cengiz qopub da ayagın ursa..
Soguştan burunda er sozü inkar,
Soguşlar bitkenson alayı Tatar..

Qabışqan betinde bolmasa esqı
Batırlar soyının al kanı,süyegi
Bazı bır sözünde bolmasa izi,
Burungu cigitler duygusu,sesi..
Oşasan bütünliy düşmanga, cavga,
Eş tuşqın kormesem kılışqa, atqa..
Seninmen aytar edim men de : ‘’ Coq Tatar!’’
Batı'man; Cengız'men qomüldü barabar...

Hasan Kaygılı

2009-09-05T07:47:00.000-07:00

Hasan Kaygılı 15. Yüzyılın sonunda doğup 16. Yüzyılda yaşamıştır. Nogay devletlerinden; Ulu Nogay, Küçük Nogay, Astrahan Hanlığı, Tümen,Yetisan ve Bucak Ordalarının yerlerini gezmiş, Halk yaşamındaki terslikleri görüp anlatmıştır. Şiirlerinde insana iyilik düşünen felsefi temalar vardır.

Bir şiiri;

TAZA MİNSİZ ASIL TAS

Taza minsiz asıl tas
Suv tübinde yatadı.
Taza minsiz asıl tas
Oy tübinde yatadı.
Suv tübinde yatkan tas
Yel tolkıtsa şıgadı.
Oy tübinde yatkan söz
Şer tolkıtsa şıgadı.

TEMİZ KUSURSUZ DEĞERLİ TAŞ

Temiz kusursuz değerli taş
Su dibinde yatar.
Temiz kusursuz değerli taş
Akıl dibinde yatar.
Su dibinde yatan taş
Yel kımıldatsa çıkar.
Akıl dibinde yatan söz
Şer kımıldatsa çıkar.

Şevki Bektöre'den Bir Şiir : Vatan Özlemi

2009-08-29T13:54:00.000-07:00

VATAN ÖZLEMİ

Canlar sınıq, başlar töben, ölüdayın sarğayıp,
Manray-manray cüremiz, bir qozudaym manrayıp.
Yüz otuz cıl içinde tap negizinden ağılıp,
Çilday tozdıq, darqadıq, cat-cav qaldı sığayıp.
Qaysı taşnı köterip qarağanda astında
Babayımnın bir parça süyeginden bar anda.
Toprağının, taşının qurbanıman, Vatanım,
Oğurında tökülsün bir avuççuq al qanım!
Küldürmege yüzinni süye-süye can berip
Ödemesem aqqınnı, men ne için tuvğanım?
Anayıma ant içtim yeşil curtqa barmağa!
Can tenimden çıqqance, cavdan açuv almağa!

Türkiye Türkçesi;

VATAN ÖZLEMİ

Canlar kırık, başlar yukarıda, ölü gibi sararıp,
Meleye meleye dolaşıyoruz, bir kuzu gibi meleyerek.
Yüz otuz yıl içinde ta temelinden yıkılıp,
Çil gibi ufalandık, dağıldık, yabancı düşman kaldı
Hangi taşı kaldırıp baksan altında
Babamın bir parça kemiğinden var orada.
Toprağının, taşının kurbanıyım, Vatanım,
Uğrunda dökülsün bir avuççuk al kanım!
Güldürmek için yüzünü seve seve can verip
Ödemezsem hakkını, ben ne için doğmuşum?
Anneme ant içtim yeşil yurda gitmeye!
Can bedenimden çıkana kadar, düşmandan hıncımı almaya!

Şevki Bektöre'nin Hayatı

2009-08-29T13:42:00.000-07:00

Şevki Bektöre 1888 yılında, Romanya'da Kavlaklar köyünde bir öğretmen ailesinde doğmuştur. Henüz beş yaşında iken ailesi, Ankara'nın Polatlı ilçesine bağlı Karakaya köyüne göç etti.İlk okulunu köyde, rüşdiye tahsilini ise Haymana kasabasında aldı. Daha sonra tahsiline devam etmek için İstanbul' a gönderildi.

1912'de okuduğu İlahiyat fakültesinden ayrılarak gönüllü olarak Balkan savaşına gitti. Kırım' a ilk defa 1909 yılında giden şair Kırım Tatar folklor ve etnografyası ile uğraştı. 1914' te Birinci Dünya Savaşı başladığı zaman, Şevki Bektöre Kırım' da hocalık yapıyordu, daha sonra İran üzerinden Türkiye' nin Van şehrine gelerek Türk ordusuna katıldı.

1918 yılında evlenerek eşi Hamide Hanım ile birlikte Kırım' a geri dönerek Aluşta bölgesinin Kuru Özen köyünde açtığı mektepte ders vermeye başladı. Kırım'da açlığın olduğu 1921-1922 yılları arasında Totay Köy' deki öğretmenler yüksek okulunda çalıştı. Daha sonra Dağıstan' a giderek oradaki Temir Han Şura şehrinin pedagoji yüksek okulunda çalıştı. 1924 yılında Bakü şehrinde toplanan türkologlar toplantısına Dağıstan vekili sıfatıyla katıldı. 1926 yılından itibaren Aşkabat şehrinin pedagoji yüksek okulunda öğrenci işleri müdürü olarak görev yaptı. O dönemde kısa bir süre ile Karaçay-Çerkes bölgesinin Batalpaşmsk şehrinde de çalışmıştır.

25 Mart 1932' de KGB' nin adamları tarafından yakalanıp milliyetçilikle suçlanarak 10 yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı.

Hapisten çıktıktan sonra Özbekistan' daki Yangiyul şehrinde oturdu. Kendisinin Türk vatandaşı olduğunu gösteren pasaportunu iade etmeleri için Moskova' ya dilekçeler yazdı. 17 Aralık 1948' de KGB' nin adamları tarafından yakalanarak bir kaç ay sonra "tehlikeli şahıs" sıfatıyla Sibirya' ya Bolşaya Murta köyüne sürüldü. 1956 yılında Türkiye elçiliği ve ailesinin dilekçeleri üzerine serbest bırakılarak İstanbul'a döndü.

Şevki Bektöre, ilk şiirlerini gençlik çağında yazmaya başlamıştır. 1917 yılında "Türk Yurdu" isimli mecmuada onun "Şilem" adlı şiiri basıldı.

Kırım' a geldikten sonra 1918-1919 yıllarında Kuru Özen' de "Şarşur" isimli elyazma mecmuasını hazırlayıp köy halkına dağıttı, 1920 yılında Akmescit' te "Ergenekon" isimli şiirler mecmuasını neşretti. 1923 yılında Totay köy' de onun "Tatarca Sarf ve Nahv", 1925 yılında yine Akmescit' te "Tatar Elifbesi" ve 1927 ' de Aşkabat' ta "Türkmen Dilinin Sarfı" isimli kitapları neşredildi.

Vefatından sonra, 1965 yılında Türkiye' de "Volga Qızıl Aqarken" isimli hatıra kitabı basıldı...

Oraz Aytmanbet Ulı

2009-08-28T13:23:00.000-07:00

Oraz Aytmanbet Ulı 18. yüzyılın birinci yarısında Karanogay' da kendi emeği ile yaşayan ailede doğmuştur. Halk arasında söylendiğine göre medresede okumuştur. 1900' lü yıllarda ölmüştür. Kumluk ovasında yaşasa da ekincilik ile kazanç sağlayan Nogayların ateşli düşmanı olan ve her yıl ekini bulut gibi kaplayan çekirge hakkında yazarak halkı zor da olsa ekinciliği, çiftçiliği bırakmamaya çağırmıştır. İşte onun bu konudaki bir şiiri;

ŞEGERTKE YIRI

Koş keldin şegertkem,
Safa keldin şegertkem,
Buyır kullık, ayt sözini,
Nege keldin, şegertkem?
Suvga tüsip ölipti,
Bir kese i kalıptı,
Kalganları savdırıp,
Talkanlıkka kelipti.
Kanattın aşşı, köreyim,
Talkanlıgnı bereyim,
El saladı eğindi,
Sen süyesin tegindi.
Orağın yok, salgın yok
Kaytıp ordın, şegertkem?
Seneğin yok, küreğin
Kaytıp yıydın, şegertkem?
Alasan yok, atın yok,
Kaytıp bastın, şegertkem?
Becenin yok, kabın yok,
Kayda kuydın, şegertkem?
Kanatın kos, moynın bos,
Sen tuvılsın bizge dos,
Kanatında hatin bar,
Azap değen atın bar.
Basın bakır kazanday,
Közin sokır sazanday.
Barmak şanşar etin yok,
Uyalganday betin yok.
Erinin bar, tilin yok,
Senin kelmes yılın yok,
Avızın bar da tisin yok,
Âdem süyer isin yok.
Yilinşigin kılavlı,
Sennen halkım yılavlı,
Şegertkedin yırı dep,
Yırav akan yırlaydı.
Davitten kubıla aylanıp.

Hâlîmî

2009-08-19T06:33:00.000-07:00

Kırım hanlarından Şahbaz Giray' ın oğlu Halim Giray' dır. 1772' de doğdu. Sultan III. Selim zamanında İstanbul' a geldi. Burada şairlerle dostluk kurdu. Bahadır Giray' ın emrinde "kalgaylık" görevine tayin edildiyse de, bir süre sonra geri dönerek Çatalca' ya yerleşti. 1239/1824' te öldü. Ferhat Paşa Camii haziresine gömüldü. Halîmî mahlasıyla ve Batı Oğuzcasıyla şiirler yazarak devrinde meşhur olmuştur. Bazı şiirlerinden anlaşıldığına göre, Kadiri tarikatına mensuptur; fakat Nakşî şeyhi Selâmî Mustafa' ya da medhiye yazmıştır. Divanı oğlu Şahbaz Giray tarafından düzenlenmiştir.

Eserleri:

1. Divan: Basılmıştır (İst. 1257). M.Sadi Göçenli ve Recep Toparlı tarafından da yeni harflerle yayımlanmıştır (Erzurum, 2, bsk. 1992).

2. Gülbün-i Hânân: Kırım hanları tarihidir. Basılmıştır (İst.1287, 1327). M. Sadi Göçenli ve Recep Toparlı tarafından da yeni harflerle yayımlanmıştır (Erzurum, 1990).

Bir şiiri:

Divan-ı Halim Giray'dan:

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

Hazân-âlûdedür reşk-i bahârân gördüğün yerler
Makarr-ı zâğdur şimdi gülistan gördüğün yerler

Efendüm eyledi mi'mâr-ı lutfun ser-be-ser ta'mîr
Mukaddem tîşe-i gamzenle vîrân gördüğün yerler

Neşât-âbâd u şevk-âbâd olmış her biri cânâ
Gamunla âşıkânı zâr u giryân gördüğün yerler

Felek hep câygâh-ı germ-şitâ itdi ey meh-rû
Mukaddem şevk-ı hüsnünle çerâğân gördüğün yerler

Halîmâ ağladur hasret ile billâh bakdukça
Beni cânân ile evvelki handan gördüğün yerler

Günümüz Türkçesi;

Baharların kıskandığını gördüğün yerler şimdi sonbaharla haşır neşirdir. Gül bahçesi olarak gördüğün yerler şimdi kargaların yurdu olmuştur.

Efendim, daha önce gamzenin külüngüyle viran olmuş gördüğün yerleri, lutfunun mimarı baştan başa tamir etti.

Ey sevgili, âşıklarını inleyip ağlar gördüğün yerlerin her biri, şimdi senin aşkınla neşe ve şevk yeri olmuştur.

Ey ay yüzlü sevgili, eskiden güzelliğinin şevkiyle her tarafı aydınlanmış gördüğün yerleri, felek şimdi hep kışın hüküm sürdüğü yerlere döndürdü.

Ey Halım, önceleri beni sevgili ile gülerken gördüğün yerler, şimdi beni hasretle baktıkça ağlatır.

Şamil Alaatdin

2009-08-04T16:59:00.000-07:00

Kırım Tatar edebiyatında önemli bir yeri olan ve oldukça mühim eserler yaratan Şamil Alaatdin, 12 Haziran 1912'de Mahuldür köyünde doğdu. 12 Yaşında Bahçesaray' daki yedi yıllık okula girdi. Burada bütün Kırım' da tanınan Yahya Bayburtlu isimli dil ve edebiyat hocasından ders alma imkânı buldu.

15 yaşında "Tan Bülbüli" isimli ilk şiirini yazdı. Bu şiir "Yaş Quvet" gazetesinde yayımlandı. 1932'de ilk şiir kitabı çıkan şair, İkinci Dünya Savaşı'na katıldı. Daha sonra edebî çalışmalarına devam eden Şamil Alaatdin' in hikâye, povest ve iki romanı neşredildi. "Elmaz", "Çocuş Oğlu", "Teselli", "Çoraçıqlar" ve "Teselli" isimli kitapları çıktı. Şamil Alaatdin, 1996 senesi hayata gözlerini yummuştur.

Şamil Alaatdin'in bir şiiri;

ANA

Uzaq köyde asret çeke ana.
Kence oğlunı körmek istey.
Qapuğa çıqa, öküne yana.
Yolculardan taze xaber bekley.

Mektup kele - kene öpke, qayğı,
Sağlığımnı soray garip, menden.
"Kel,, oğlum! Yaqında kel-ket, aydı,
Bugün sağım, yolcum men tezden...

Bağrıma oq kibi qadala sözleri.
Ne yaptım men, deyim, anamnı muğayttım!
Ögümde canlana onıfi saf közleri...
Aqılsız oldım men. Qalbine dert qattım.

Köydeşlerni unutqanım, ebet,
Eygidi sizni, gençlik çağlar, ey!
Ananının sofada aytqan serbest
Türküleri qulağimda ifiley.

Afatlı qışnın bir gecesinde
Yolğa çıqam ayanlap, coşıp
Bulğaqlı dağlarnın töpesinde,
Kiyikler uluy, suvuqtan üşip.

Qaranlıqlar qandili sönmegen
Evnin penceresini qaqam.
Tafiğa qadar yuqlamaq bilmegen
Qartiynin yüzüne baqam.

Ana, safia keldim, güzel ana,
Baqsa, müjde ketirdim sana!
Qasavetlendinmi, yandınmı mana?
Kör, bağrımda senin ışığın yana!

Eğitimci bir yazar : Abibullah Odabaş

2009-08-04T08:15:00.000-07:00

Abibullah Odabaş 1881 yılında Kırım'ın Aluşta bölgesi Körbek köyünde doğdu. Çocukluğunda yerli mektepte okudu. Eğitimi sırasında dine fazlaca yönelmişti. 1910 senesinde hacı olmak için Mekke'ye giden A.Odabaş, döndüğünde İstanbul' da kalıp üniversitelerin birisinde okumaya başladı. Okuduğu yıllarda siyasi meselelere iştirak ederek, "Kırım Talebe Cemiyeti"ne katıldı. O yıllarda İstanbul' da bu cemiyetten başka Kırımlılar tarafından kurulan "VATAN" adlı bir başka cemiyet daha bulunmaktaydı. İşte bu cemiyetlerin yardımı ile H.Odabaş 1911 yılında "Altın Yarık" isimli şiir kitabını neşretti. 1913 yılında basılan "Genç Tatar Yazıları" isimli kitapta ise onun "Zavallı Tayım" adlı kinayeli şiiri basıldı. B.Çobanzâde' nin söylediğine göre, bu şiirde güzel huylu ve kabiliyetli bir tayın uzun müddet öküzler arasında kalması sonucunda öküzleşmesini anlatılır.

A. Odabaş, 1917 senesinde Kırıma döndükten sonra, edebî eserler ile beraber, Kırım Tatar edebî dilinin canlandırılmasına hizmet etti. 1918 yılının 23 Ağustos' unda çıkan "Millet" gazetesinde onun "Hangi Dil" isimli yazısı basıldı. 1920 yılında, Vrangel döneminde, A. Odabaş Akmescid' de "Yeşil Ada" dergisini çıkarmaya başladı. Söylendiğine göre, bu derginin sadece dört-beş sayısı çıkmıştır. 1921 yılında neşredilen "Bilgi" dergisinin kurucusu da A. Odabaş' dır. Bu dergide dil meselesine çok önem verir ve tanınmış Hamdi Giraybay'in "Tuvğan Tilim" adlı eserini yayımlar.

Bunlardan başka 1920 senesinde gazete ve dergilerde makaleleri basıldı: Kınm-Tatarlarında Teatro Meselesi, "Yeni Dünya" 1923; Mekteplerimizde Amlâ ve Harf Meselesi, "Okuv İşleri" 1925 (23 s.); Kırım Pedagojik Enstitüsü, "Yeni Dünya" 1928.

Tahminen 1920 yılının ortalarında A. Odabaş Kırım Cumhuriyeti Eğitim bakanlığında ilmî sekreter olarak atandı. Fakat Stalin' in başlattığı aydınları yok etme kampanyası neticesinde 1928' de A.Odabaş GPU ajanları tarafından hapsedilir. Moskova'da "Butırka" hapishanesinde yatan A.Odabaş ailesi ile en son 1934 yılında görüşmüş ve 1938 senesi vefat etmiştir.

Eserleri:

"Altın Yarık" (Hikâye) İstanbul; "Unutmayacak" (Hikâye) Akmescid-1923 (21 s.); "Türk-Tatar Tili" (İlkokulların 4. ve 5. sınıfları için okul kitabı.) Akmescid-1923 (68 s.);"Okul Kitabı" (Tatar ilkokullarının 3. sınıfları için) Akmescid-1924; "Rukovodstvo dlya obuçeniya Krımsko-tatarskogo yazıka" (İ. Kaya ile birlikte) Akmescid-1924 (108 s.);"Kırım-Tatar Bala Türküleri" Akmescid-1926

Abdurahman Kadrizâde'nin şiirlerinden bir örnek

2009-08-03T16:01:00.000-07:00

Em üşüymen, em sızlay eki bacaq,
Köterile, yüksele dinsiz sıcaq,
37.7'ge bardı şimdi,
Tuysam 38'ni keçer endi.
Öksürigim ep arta, iç eksilmiy,
Nefes desen, tarlaşa rahat bilmey.
Çekişemen çekişe, ölalmayman,
Qaçan canım çıqacaq, bilalmayman.
Anlaşıla dinsiz dert öldürecek,
Dost ağlatıp düşman küldürecek.
Pek bilemen bu dertten qurtulış yoq,
Şay başıma cetecek boq oğlu boq.
Yengil ölüm istiyim, Rabbim, senden,
Çekiştirme, çıqqanda canım tenden.
Uzun yataq berme, sen, Rabbim, mana,
Yalvarırım er vaqıt bunı sana...

1938

(elyazma, sayfa 27)

(Şairin basılmamış, eliyle yazdığı şiir defterinin 27. sayfasında alınmış başlıksız şiiri.)

Abdurahman Kadrizâde

2009-08-03T15:49:00.000-07:00

Abdurahman Kadrizâde, 1876 yılında, Tavdayır köyünde müftü Kerim Efendi'nin ailesinde doğdu. İlkokul ve Tavdayır medresesinde okudu. Babalarını çok erken kaybettikleri için, kardeşleri onun sorumluluğunda büyüdüler.
A. Kadrizâde, tahsil meselesine çok ciddî yaklaşarak, Arapça, Farsça ve Rusça'yı, astronomi ve coğrafyayı mükemmel bir şekilde öğrendi ve sonunda da mezkur medresenin müderrisi oldu. 1920'li yıllarda "Yeni Dünya" gazetesinde çalıştı. Şairin torununun verdiği bilgiye göre, şair, 1935 yılında "milliyetçilik" ve "Türkçülük" suçlamaları ile çalıştığı "Yeni Dünya" gazetesinden kovuldu. Bu sırada çok ciddî bir hastalığa yakalanan Abdurahman Kadrizâde, 1938 yılının Ağustos ayında vefat etti.
Şiirlerinin büyük bir kısmını 1920'li ve 1930'lu yıllarda yazmıştır. Kırım Türkçesi ve Türkiye Türk-çesini çok iyi bilen şairin yazdığı şiirlerde zaman zaman Türkiye Türkçesinin özellikleri görülür. Eserleri, halk edebiyat motiflerini taşıdığı için çok özeldir. "Ögütçinifi Yeni Öğütleri" (1927), "Qart Qıznın Tüşünceleri" (1928), "Çırq mırq mı, mırq çırq mı?" (1928), "Qardaşçasına Bir Öğüt" (1928), "Yulma Be Yahu!" (1928), "Köylü ve Irgat" (1929) gibi şiirleri mizah ve öğüt ifadeleri taşımaktadır.
Abdurahman Kadrizâde, Kınm Tatar edebiyatında tercümanlığı ile de çok tanınmaktadır. Emile Zola'nın "Para" (1930), Mihail Şolohov'un "Aqtarılğan Qırtışlar" (1934) gibi kitaplarını ve bir çok diğer meşhur yazarların eserlerini Kırım Tatar diline çevirerek neşretmiştir.
Savaştan sonra bir sürü şiiri "Lenin Bayrağı" gazetesinde (1967), E. Şemizâde'nin "Ömür ve Yaratacılıq" isimli kitabında (1974) ve "Yıldız" der-gisinde (1990, Sayı: 6) basılmıştır.
A.Kadrizâde'nin bazı el yazmaları ve 1897 yılından itibaren yazdığı günlük defteri bugüne kadar muhafaza edilmiştir.

Eserleri:

"Öğütler" (1926). / Z.Cavtobeli, "Edebiyat Sevdaları", 1983, S.73-74/; "Qızma Be Yahu!" (1927) / Age., S. 71-72/ ; "Bir Qaç Öğütler" (1927) / Age., S. 72-73/; "Avcının Tövbesi" (1927) / "Yıldız", 1990, Sayı:6, S.126-128 / ; "Ögütçinifi Yeni Öğütleri" (1927) /"İleri", 1927, Sayı:l/ ; "Qartana ve Torum" (1927) / "Kozaydın", 1927, Sayı:l/ ; "Molla ve Dostu" (1927) / "Kozaydın", 1927, Sayı:2/ ; "Qardaşçasına Bir Öğüt", (1928) /"Kozaydın", 1928, Sayı:3/; "Yulma Be Yahu!" (1928) /"Yıldız", 1990, Sayı:6, S.151/ ; "Qart Qıznın Tüşünceleri" (1928) /"Kozaydın", 1928, Sayı:7/; "Mollanın Nefsi (1928) /Aynı kaynak, 1928, Sayı:15/; "Aqsaq Temur ve Nasredin Oca" /Aynı kaynak, 1928, Sayı:21/; "Ağırlıqtan Qurtulğan" (1928) / "Kozaydın", 1928, Sayı:26 ; "Çıq Mırqmı, Mırq Çırq-mı?" (1928) /E. Şemizâde'nin "Ömür ve Yaratacılıq", 1994, S.12-13/ ; "Bir Qart Qazaq İstiy Bir Gün Günahından Arınmaq" (1928) /"Kozaydın", 1928, Sayı: 25/; "Taqsım Dersi", (1928) /Age., 1928, Sayı:27/ ; "Osmançıq"(1929) /Age., 1929, Sayı:29/ ; "Nasredin Oca ve Qarısı" (1930) / Age., 1930, Sayı:34/. ; "Osmançıq"(1929) /Age., 1929, Sayı:29/ ; "Nasredin Oca ve Qarısı" (1930) / Age., 1930, Sayı:34/.

Şâhî

2009-08-03T12:05:00.000-07:00

Adı Şahin Giray'dır. Şiirlerinde Şâhî mahlasını kullanmıştır. Kırım hanlarından Selim Giray'ın oğludur. 1124/1712'de ölmüştür.

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün MefâîJün

Dökülmüş zülf-i müşgînün o gül-ruhsâra besbelli
Perişanlık budur gülşende sünbülzâra besbelli

Tercüme: Gül bahçesinde sünbüllerin perişan olması, besbelli ki, misk kokulu zülüflerin o gül yanağa dökülmüş olmasındandır.
Gül bahçesinde sünbüllerin perişanlığı, gül yanak üstüne dökülen saçların kendilerinden daha güzel olduğunu görüp üzülmelerinden dolayıdır.
Perişanlık, aynı zamanda dağınıklığı ve peri gibi güzel oluşu ifade eder.

Gözüm hep kanlı yaşın macerasın yâre arz itdi
Nihân tut sen gerekse derdüni ol yâra besbelli

Tercüme: Sen, istediğin kadar aşkını sevgiliden gizle; anlaşılan, gözün, kanlı yaşın macerasını tamamiyle yâra anlattı.

Gidüp murg-ı dilüm eğlendi kaldı zülfi bâğmda
Tolaşmışdur şikenc-i turre-i tarrâra besbelli

Tercüme: Gönül kuşum gidip zülfünün bağında takılıp kaldı.
Herhalde yankesici saçlarının kıvrımlarına (veya hilesine) aldanmıştır.

Güzeller mâil-i ağyar u güller mübtelâ-yı hâr
Budur bâis-i figân Şâhi-i gam-hâra besbelli

Tercüme: Güzeller, rakibe meyilli, güller dikene tutkun.
Gamlı Şâhî'nin figân etmesinin sebebi besbelli budur.

Lutfi

2009-08-03T09:07:00.000-07:00

Bahçesaray'da doğdu. Salim ve Safâyî tezkirelerinde adının Lutfullah, Belîğ'in Nuhbe'sinde Abdüllatif olduğu kayıtlıdır. İstanbul'da öğrenim gördü. Tatar Lutfî diye tanındı. Karaçelebizâde Abdülaziz Efendi'den mülâzım oldu. Müderrislik ve kadılık yaptı. İçkiye aşırı düşkünlüğü vardı. Sarhoşken Kasımpaşa'da öldürüldü. Ölüm tarihi Salim Tezkiresi'nde 1113/1701-02, Safâyî ve Belîğ tezkirelerinde 1115/1703 olarak gösterilmiştir.

Bir şiiri;

Fâilâtün Mefâilüiı Falün

Neş'e-i kalbe dil sabûh ister Tarab-ı cisme feyz-i rûh ister

Gönül kalb neşesine sabuh denilen sabah şarabını ister, cisminin neşesine ruh feyzi ister.

Zâhidâ mezheb-i muhabbetde
Tevbeye tevbe-i nasûh ister

Ey zâhid, muhabbet mezhebinde tevbe için nasuh tevbesi gerekir.
Vuslat-ı yâre ermeye Lutfî Sabr-ı Eyyûb u ömr-i Nûh ister

Lutfî, yârın vuslatına kavuşmak için Nuh 'un uzun ömrüyle Eyyub 'un sabrı gerekir.

Feilâtün Feilâtün Feilâtün Feilün

Tevbe-i meyde sebât-ı kademümden sorma
Orasın sâki-i gül-çehrenin ibramı bilir

içkiye tevbede ayağımın sabit olup olmadığını sorma,
orasını gül yüzlü sâkînin ısrarı bilir.

Bakayi

2009-08-03T07:54:00.000-07:00

Adı Abdülbâki'dir. Kefeli bir hatibin oğludur. Öğrenimini tamamladıktan sonra Mısır'a giderek İbrahim Gülşenî'den ve Mevlevîlikten feyz aldı. Anadolu'da birçok yere seyahat ederek Şam'a gitmiş ve Şam'da vezir Mustafa Paşa'nın Mevlevîhanesinde mesnevîhanlık yapmıştır. Kınalızâde Hasan Çelebi, onunla Şam'da sohbette bulunmuştur. 1000/1591 tarihinde ölmüştür.

Bir şiiri;

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

Ger dilersen keşf-i esrâr-ı ma'ânî vire el
Feth ola her müşkilâtı mümkinâtun ola hal
Dest-i kudret ref ide çeşm-i revânundan ilel
Pertev ura hâne-i kalbünde aşk-ı Lemyezel
Nûr-ı Zâtullâh'a kalbün itmek istersen mahal
Sür yüzün dergâh-ı pâk-i Hazret-i Mollâ'ya gel

Seyr iderken sûz-ı aşk ile cihanı serteser
Derdüme derman meded diyü gezerken derbeder
Hatif-i gaybîden irdi gûş-ı cana bu haber
Dinledüm bu beyti tekrar eyleyüp irsal ider
Nûr-ı Zâtullâh'a kalbün itmek istersen mahal
Sür yüzün dergâh-ı pâk-i Hazret-i Mollâ'ya gel

Mesnevi esrarın eyle mürde cana müstened
Tâ yolun urmaya râh-ı Hak'da hergiz dîv ü ded
Tâlib isen mürşid ü hâdî yeter Sultân Veled
Kapu kapu gezme gûş eyle kelâmum hey meded
Nûr-ı Zâtullâh'a kalbün itmek istersen mahal
Sür yüzün dergâh-ı pâk-i Hazret-i Mollâ'ya gel

Dönme dînünden sakın döndürme yüzler dönmeden
Derdüme rahm ide bir gün ol Hudâ-yı Zü'1-minen
Çün tecellî lâ-taayyünden olur didi gören
Kıl sima' ile taayyün raks it bî-lâ vü len
Nûr-ı Zâtullâh'a kalbün itmek istersen mahal
Sür yüzün dergâh-ı pâk-i Hazret-i Mollâ'ya gel

Ey Bakâyî bende-i dîrîn-i în hâk-i derem
Yüz sürel'den ana dünyâda nigâhum yok direm
Çâker-i dergâh-ı pâkiyem cihâna serverem
Böyle buldum ben hele her gördüğüme söylerem
Nûr-ı Zâtullâh'a kalbün itmek istersen mahal
Sür yüzün dergâh-ı pâk-i Hazret-i Mollâ'ya gel

Günümüz Türkçesi:

Eğer mânâ sırlarının açılmasını istersen,
varlık âleminin bütün problemleri çözülüp açılsın,
kudret eli gözünden hastalıkları kaldırsın,
Kalb evinde Allah aşkı parlasın ve
Allah'ın nuruna kalbini mekân etmek istersen, gel
Hazret-i Mevlânâ'nın temiz dergâhına yüzünü sür.

Aşk ateşiyle cihanı baştan başa dolaşırken,
derdime der-man için meded diyerek gezerken,
gâibden can kulağına bu haber erişti.
Dinledim, şu beyti tekrar edip gön-dermekte:
Allah'ın nuruna kalbini mekân etmek istersen, gel
Hazret-i Mevlânâ'nın temiz dergâhına yüzünü sür.

Mesnevî'nin sırlarını ölmüş cana destek eyle ki,
Hak yo-lunda devler ve yırtıcı hayvanlar yolunu kesmesin.
Talip isen mürşid ve hidâyete ulaştırıcı olarak sana Sultan Veled yeter.
Hey meded, kapı kapı gezme, sözümü dinle!
Allah'ın nuruna kalbini mekân etmek istersen, gel
Hazret-i Mevlânâ 'nın temiz dergâhına yüzünü sür.

Sakın dininden dönme, semâ etmekten yüz döndürme.
O ihsan sahibi Allah birgün derdime derman verir.
Musiki ile taayyün kıl, "lâ ve len "siz raks et.
Çünkü basiret ehli, tecellî "lâ-taayyün"den olur dedi, işit.
Allah'ın nuruna kalbini mekân etmek istersen gel,
Hazret-i Mevlânâ'nın temiz dergâhına yüzünü sür.

Ey Bakayî, bu kapının toprağı, eski kölesiyim.
Ona yüz süreliden beri dünyada gözüm yok derim.
Temiz dergâhının kölesi olmakla cihana sultan oldum.
Bulduğumu böyle buldum ben, her gördüğüme söylerim:
Allah'ın nuruna kalbini mekân etmek istersen, gel
Haz-ret-i Mevlânâ 'nın temiz dergâhına yüzünü sür.

Kefeli Hüseyin Efendi

2009-08-03T07:43:00.000-07:00

Kefelidir. Kara Davudzâde Mustafa Efendi'den mülâzım oldu. Müderrislik ve kadılık görevlerinde bulundu. Mekke kadılığına kadar yükseldi ve burada öldü. Ölüm tarihi Rızâ, Kafzâde Fâizî ve Kamusu'l-A'lâm'da 1012/1603, Riyâzî'de 1010/1601 olarak kaydedilmiştir. Devrinin önde gelen âlimlerindendir. Buhâri'yi şerh etmiş, yapılan diğer şerhlere eleştiriler yazmıştır. Gülistan şerhi de vardır. Râznâme adında, çeşitli olaylar münasebetiyle değişik divanlardan bakılan fallarla ilgili anekdotların anlatıldığı bir eseri daha bulunmaktadır (Millî Ktb. Yz. A 1961). Divan'ı ele geçmemiştir. Eldeki beyitlerden, onun başarılı bir şair olduğu anlaşılmaktadır.

İlk Türk Avukatı Kimdi?

2009-07-31T19:19:00.000-07:00

Merak etmeyin çok geçmişe gitmeyeceğiz, Türkiye’de avukatlık yapan ilk Türk 1892 yılında avukatlığa başlayan Kırımizade Reşit Efendi’nin oğlu Neşet Molla’dır. Muallimhane-i Nüvvab’dan mezun olduktan sonra İstanbul’da işe başlamıştır. ‘’Kırımizade Mecmuası ve Fihristi’’ ile ‘’Ahlak’’ adlı iki eseri vardır.

Kırımizade Neşet Molla 1892’de avukat olduğu halde İstanbul Barosu ilk olarak 20 Mart 1878’de kurulmuştur. O zamanki baro incelendiğinde orada çalışanların yalnız onbirinin müslüman olduğu, geri kalanlar ise Osmanlı’nın gayrimüslim tebaasından olduğu anlaşılmaktadır. Peki neden onlardan herhangi biri değil de Kırımizade Neşet Molla ilk sayıldı? Buna göre Neşet Molla’dan önce avukatlık,dava vekilliği v.b. işlerle uğraşmış insanlar vardı, ama onlara nazaran Neşet Molla düzenli eğitim görmüş ve hukuk mektebini bitirmiş olduğu için ilk sayılmıştır.

Ahmet Şevket Tezel’in hazırladığı ‘’ Klasik Türk Müziği Antolojisi-Şarkı Formu’’ adlı kitabında ‘’Kırımlı (Kırımizade) Neşet Molla’’ maddesinde ‘’ hüviyeti tespit olunamadı’’deniliyor. Bunun muhtemel nedeni yakın zamanda Kırım’dan göç etmiş olması olabilir. Neşet Molla aynı zamanda iyi bir bestecidir. Onun hüzzam makamında, yürür aksak usülünde bir şarkısının sözlerine de burada yer verelim;

Gelince bezme mestane, o tavşan kaanı nev-came
Döner meclis gülistane, yakmıştır o endame
Çıkıp naz ile devrane, gören zülfün düşer dame
Bana bir bade vermez mi, bana bir bade vermez mi?
Saçı sümbül sevilmez mi, saçı sümbül sevilmez mi?

Güzel Yalta'ya birde böyle bakın...

2009-07-30T19:37:00.000-07:00

Site, Kırım'ın güzel şehri Yalta'nın kıyı şeridini panorama şeklinde çekerek aktarmış. Birçok insanın favori sitesi olmaya aday :) .

İşte site : http://big.yalta.ua/

Gazayi

2009-07-30T07:18:00.000-07:00

Bora Gazi Giray mert, kahraman, fazilet sahibi, ilim ve edebiyata düşkün bir insandı. Türkçe yanında Arapça ve Farsçayı şiir ve yazı yazacak kadar bilirdi. Osmanlı Türkçesi yanında Kırım Tatarcası ile yazdığı eserlerde bulunmaktadır. Talik hattatıydı.Aynı zamanda da çok iyi bir müzisyendi. Her türü çalgıyı çalabiliyordu. Bayatiaraban Peşrevi, hüzzam peşrevi, mahur peşrevi ve saz semaisi gibi eserleri vardır. Kendisinin en yakın dostu devrin müderris ve âlimlerinden Kefeli Hüseyin Efendi'dir. Bu zâtın da iyi bir bestekâr olduğunu tarihi kaynaklar bize bildirmektedir. Tarihi kaynaklar onun bestekârlığı hakkında şöyle derlerdi:

''Fenn-i Edvâr'da manend-i Farabî, imam-ı zaman ve âlât-ı mûsikîden enva-ı sazı icrada nâdire-i devran olub, telif eylediği Nakış ve Kâr, Beste, şarkı-yı şirinkârın adedi perde-i tâdadı güzer etmişti."

Gazi Giray Han mûsikîde olduğu kadar klâsik Türk şiirinde de önemli bir şahsiyettir. (Gazayî) mahlası ile bir çok şiir yazmıştır. Bilhassa devrinin diğer şairlerinden (Epik) mahiyetteki şiirleriyle ayrılır. Ayrıca mesnevi tarzında yazdığı (Gül ve Bülbül) isimli eseri, mektupları, Kefeli Hüseyin Efendi'ye yazmış olduğu manzum ve mensur münşeatı (mektupları) zikre değerdir. Şimdi bunlardan birine örnek verelim;

Padişah tarafından sefere memur olunduğunda gönderdiği manzum mektup:

Bir mücahid kulunuz bezlederiz cân-u teni ,

Padişahım ne diyem sonra duyarsız haberi .

Kaçmayız tir-ü teberden çalışub din yoluna ,

Ol benim boynuma ger var ise ânın zararı .

Biz de ikdâm ederiz varmaya bir gün ileri ,

Geri kalmaz ânı bil, her kim ola cenk eri .

Macerâ-yı seferin derdini şerh eyler isem ,

İstima edene tesir eder ol gam haberi .

Azmeder oldu gaza-yı sefere sultanım ,

Kıl ana hayır dua, işte kulundur iş eri .

Edebiyat ve mûsikîden başka pozitif ilimlerle güzel sanatların diğer kollarında da kalem oynatmış, dinî bilgisini ilerletmiştir. Hat sanatında usta olduğunu, Belgrad seferinde orada kışladığı sırada ünlü tarihçi Peçevî İbrahim Efendi'ye "Talîyk" türü yazıyı öğretmiş olduğundan anlıyoruz.

Hâzâ Mecmua-i Saz ü Söz, Kantemiroğlu, Hamparsum ve Mandoli mecmualarında kayıtlı ve günümüze gelen eserleri arasında 11 peşrev ve saz semaisi bulunuyor. Divanından başka Arabça, Farsça, Çağatay ve Kırım Türkçesiyle yazılmış çeşitli yerlerde şiirleri vardır. Düz yazıdaki ustalığı da elimizde bulunan mektuplarından anlaşılmaktadır.

Mûsikîmize değerli hizmetleri geçmiş bu insanı saygıyla ve rahmetle anıyoruz. . .

Eserleri:

Divançe: İ. Hikmet Ertaylan tarafından yayımlanmıştır.(Gazi Geray Han,Hayatı ve Eserleri,İst. 1958 s.65-89)
Gül ü Bülbül, Fuzuli'nin Beng-ü Bade'sine nazire olarak yazılmıştır.
Mektuplar: Hoca Sadeddin Efendi, Kefeli Hüseyin Efendi ve Ganizade Nadiri'ye yazmış olduğu mektuplar.

Bora Gazi Giray Han'ın Hayatı

2009-07-30T06:52:00.000-07:00

Bora Gazi Giray Han, Devlet Giray Han'ın oğlu ve İslam Giray Han'ın kardeşidir;1554 yılında Bahçesaray'da doğdu. Düzenli bir öğrenim görerek cesur bir asker ve kumandan olarak yetiştirildi;1588-1596 ile 1596-1607 yılları arasında iki kez Kırım Hanı oldu.

Daha delikanlılığında 1578 yılında Osmanlı-İran savaşında Osmanlı Devleti'ne yardımcı kuvvet komutanı olarak katıldı. Bu savaşta gösterdiği yiğitlik, Özdemiroğlu Osman Paşa'nın dikkatini çekti. 1481 yılında diğer bir İran seferinde üç yüz kişilik bir kuvvetle koca bir orduya saldırarak İranlılara esir düştü. "İranlıların kendisini bazı kayıt ve şartlar altında serbest bırakma tekliflerini kahramanlık şanına yedirememiş ve reddetmiştir. "Bunun üzerine Alamut kalesinde dört yıl süreyle hapsedildi. Bir yolunu bularak buradan kaçtı ve 1585 yılında Erzurum'a geldi. Bu sıralarda Osman Paşa öldüğü için ülkesine, Yanbolu'ya döndü. Bütün bu hareketlerinden dolayı onu çok beğenen padişah 1588 yılında bir gemi ile Kırım'a gönderdi. Kardeşi Selim Giray Han'ın ölümü üzerine Kırım Hanı oldu. Hükümdarlığının ilk yıllarında Rus Çarı ile yapmış olduğu savaşlarda Rusları ağır yenilgilere uğratarak vergiye bağladı.1591 yılında Moskova surları önündeki bir savaşta yaralanarak Bora unvanını aldı Osmanlı İmparatorluğu'nun Macaristan seferine katılarak , Eflâk beyinin 1594 yılındaki ayaklanmasını bastırdı. Kirman Kalesi de bu dönemlerde kendisi tarafından yaptırılmıştır.

Padişahın isteği üzerine 1598'de Avusturya seferinde Türk ordusunun yanında yer aldı. Aynı yılın kışını Zambor'da geçirdi; Silistre'yi "arpalık" olarak istedi ise de verilmedi. Buna çok kırılmış olmasına rağmen Habsburgların on bin altın karşılığında kendi saflarında çalışması teklifini geri çevirerek 1599'da Kırım'a döndü. Macaristan'da bulunduğu bir kış boyunca avlanmak ve edebiyatla uğraşmakla vakit geçirdi. 1593-1606 yılları arasında hemen hemen bütün savaşlara katıldı; Celalî isyanlarında Osmanlı İmparatorluğu'na yardımcı oldu. Son olarak İran üzerine yürüdü ise de Bahçesaray'da veba hastalığından öldü. (1607)